Motyle z rodzaju Maculinea z Europejskiej Czerwonej Księgi jako wskaźniki i narzędzia w ochronie i gospodarowaniu środowiskiem

MACulinea Butterflies of the Habitats Directive and European Red List as Indicators and Tools for Habitat Conservation and MANagement
MacManModraszkiNa łąkachOdwiedź i przeczytajKontakt
MACMAN
MacMan to nazwa projektu finansowanego przez Unię Europejską ze środków 5. Programu Ramowego. Uczestniczy w nim osiem instytucji naukowych z sześciu krajów Europy:
  1. Centre for Environmental Research Leipzig–Halle, Department of Community Ecology, Niemcy – koordynator projektu;
  2. Natural Environment Research Council, Centre for Ecology and Hydrology, Dorset, Wielka Brytania;
  3. University of Montpellier, Department of Genetics and Environment, Francja;
  4. Hungarian Natural History Museum, Department of Zoology, Węgry;
  5. Uniwersytet Jagielloński, Instytut Nauk o Środowisku, Polska;
  6. University of Würzburg, Ecological Station Fabrikschleichach, Niemcy;
  7. University of Copenhagen, Zoological Institute, Dania;
  8. Debrecen University, Department of Evolutionary Zoology and Human Biology, Węgry;
Przez 4 lata trwania projektu (od 1 lutego 2002 r.), prowadzone są intensywne prace badawcze. Celem tych badań jest:
  • Poszerzenie wiedzy na temat zmienności wewnątrzgatunkowej i zróżnicowania motyli z rodzaju Maculinea w odpowiedzi na warunki środowiska na terenie całej Europy;
  • Określenie przydatności gatunków Maculinea jako wskaźników bioróżnorodności;
  • Wypracowanie wzorcowych metod ochrony środowisk łąkowych z wykorzystaniem motyli Maculinea jako gatunków wskaźnikowych;
  • Popularyzowanie wyników badań i współpraca z osobami i instytucjami zajmującymi się ochroną środowiska.
Przy realizacji projektu z Instytutem Nauk o Środowisku UJ współpracują Pieniński Park Narodowy oraz Poleski Park Narodowy, a Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie zorganizowała konkurs na plakat i plakietkę promujące ochronę bioróżnorodności. Spośród nagrodzonych prac zrealizowano dwa projekty plakatów:

I nagroda - Anna Bujak

II nagroda - Anna Gawroniak



oraz jeden projekt plakietki:

I nagroda - Ewa Pluta




Powrót
MODRASZKI
Europę, a w tym Polskę, zamieszkuje pięć gatunków modraszków z rodzaju Maculinea należących do rodziny modraszkowatych (Lycaenidae). Są to: modraszek alkon (Maculinea alcon), modraszek arion (M. arion), modraszek nausitous (M. nausithous), modraszek rebeli (M. rebeli) i modraszek telejus (M. teleius). Wszystkie znajdują się na liście IUCN (Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody i Jej Zasobów) gatunków zagrożonych w skali globalnej. Modraszki stały się przedmiotem badań w projekcie MacMan ponieważ:
  • ponad 60% wszystkich gatunków roślin i zwierząt żyjących w Europie stanowią owady;
  • owady zmniejszają swą liczebność w krajobrazie nowoczesnej Europy szybciej niż jakakolwiek inna jednostka systematyczna;
  • tendencje zaobserwowane w populacjach motyli mogą dostarczyć wskazówek co do sytuacji w populacjach innych owadów, informując ekologów o funkcjonalnych i przestrzennych zmianach w ekosystemie, które ostatecznie mogą mieć wpływ na całkowitą bioróżnorodność regionu.
  • dotychczasowe prace, zarówno teoretyczne jak i doświadczalne, pozwalają przypuszczać, że spośród wszystkich europejskich motyli, właśnie przedstawiciele rodzaju Maculinea wraz z ich roślinami żywicielskimi, mrówkami gospodarzami i nękającymi je parazytoidami, są doskonałymi gatunkami wskaźnikowymi poziomu bioróżnorodności różnych zespołów łąkowych.


Niewtajemniczony obserwator niewielkich, błękitno-brunatnych motyli zdobiących w lecie nasze łąki, nawet nie domyśla się, że ma do czynienia z istotami łączącymi w sobie cechy kukułczego intruza-oszusta i drapieżcy bardziej przebiegłego od lisa. A oto, jak wygląda cykl życiowy tych modraszków:


LATO
Samica składa jaja na roślinie żywicielskiej. Z jaj wylęgają się larwy, które przez ok. 3 tygodnie żywią się kwiatami i tworzącymi się nasionami, a następnie spadają na ziemię i zabierane są przez mrówki do mrowiska.

JESIEŃ I ZIMA
Przez 10 miesięcy gąsienice modraszków goszczą w mrowisku. Żywią się pokarmem dostarczanym przez mrówki robotnice lub pożerają larwy swoich opiekunów.

PÓŹNA WIOSNA/POCZĄTEK LATA
Po osiągnięciu właściwej masy gąsienice przepoczwarzają się w wyższych komorach mrowiska, a ok. 2 tygodnie później, wczesnym rankiem opuszczają mrowisko, rozprostowują skrzydła i wzlatują w powietrze.


Poszczególne gatunki modraszków wybierają różne rośliny żywicielskie, którymi mogą być: macierzanka (Thymus spp.), goryczka krzyżowa i drobnolistna (Gentiana cruciata i G. pneumonanthe), krwiściąg lekarski (Sanguisorba officinalis) oraz lebiodka (Origanum vulgare). Mrówki zwiedzione specyficzną substancją wydzielaną przez znalezione gąsienice, traktują je jak swoje własne, zaginione larwy. Ponadto drapieżne gatunki modraszków: telejus, nausitous i arion wabią swoje opiekunki „poczęstunkiem” – roztworem węglanowo-aminokwasowym wydzielanym przez organ nektarowy znajdujący się na grzbiecie gąsienicy. Karmione przez mrówki-robotnice, a w przypadku drapieżników - pożerające również larwy swoich gospodarzy, gąsienice znacznie zwiększają swoją masę (na kwiatach osiągają zaledwie 1% ostatecznej masy, a w mrowisku pozostałe 99%). Modraszki opuszczają gościnne mrowisko z reguły rano, kiedy są mniej narażone na atak ze strony jeszcze mało aktywnych mrówek.

Powrót
NA ŁĄKACH
Część badań terenowych przeprowadziliśmy na łąkach w pobliżu rozbudowywanego właśnie III Kampusu UJ. Powierzchnie badawcze wyznaczono w miejscach występowania roślin żywicielskich – krwiściągu lekarskiego (Sanguisorba officinalis) i goryczki wąskolistnej (Gentiana pneumonanthe). Fragmenty tych łąk pomiędzy ul. Winnicką i Tyniecką zaproponowano w planach zagospodarowania przestrzennego Krakowa objąć ochroną. Walory przyrodnicze tego obszaru prezentuje strona Przyroda Krakowa i jej ochrona.


Budynki III Kampusu UJ
w sąsiedztwie łąk z kwitnącym krwiściągiem.
Fot. A. Amirowicz

Spośród pięciu gatunków modraszków z rodzaju Maculinea najbardziej zagrożone są M. alcon, M. nausithous i M. teleius - mieszkańcy naszych łąk. Przyczyną jest zanikanie ich siedlisk na terenie całej Europy w wyniku osuszania terenów podmokłych.


Maculinea teleius.
Fot. M. Woyciechowski

W naszych badaniach zajmowaliśmy się wszystkimi stadiami rozwoju modraszków i oddziałującymi na nie czynnikami. W skwarze południa, wśród polnych kwiatów widoczne były zwiewne postacie z siatkami raz po raz łowiące zręcznym ruchem przelatującego motyla. Po ostrożnym oznakowaniu, zważeniu i zmierzeniu motyle były wypuszczane na wolność.


Mam go!
Odłowy motyli na łąkach w pobliżu III Kampusu.
Fot. A. Pępkowska

Innym razem można było spotkać grupki dziwnych szperaczy ostrożnie rozgarniających kępki trawy – to poszukiwacze mrowisk, zimowych schronisk modraszków.

W poszukiwaniu ukrytych mrowisk.
Fot. P. Nowicki

Należało również oszacować liczebność populacji motyli licząc jaja złożone przez samice na roślinach żywicielskich. Przy okazji można było sprawdzić, komu na nas zależy.

1, 2, 3 … kocha, lubi, szanuje … 4, 5, 6, …
Liczenie jaj M. alcon na goryczce.
Fot. M. Woyciechowski

Czy warto zajmować się tak błahą sprawą, jak ochrona niepozornych owadów? Z wielkim zaangażowaniem podjęto się tego zadania w Wielkiej Brytanii. W 1979 roku, na skutek zaniku siedlisk odpowiednich dla mrówek gospodarzy, zniknął stamtąd ostatni Maculinea arion (angielska nazwa zwyczajowa to Large Blue butterfly). Dzięki akcji, w której uczestniczy wiele instytucji naukowych i organizacji użyteczności publicznej oraz indywidualnych miłośników przyrody udało się przywrócić tego pięknego motyla południowo-zachodniej części Wielkiej Brytanii.
Więcej na ten temat można przeczytać na stronie "Large Blue Butterfly - Reintroduction Into North Cornwall".

A co stanie się z naszymi modraszkami? Czy potrafimy i zechcemy zapobiec ich wyginięciu? Jakie refleksje towarzyszą Ci Turysto w czasie wędrówek po Bielańsko-Tynieckim Parku Krajobrazowym? Łąki w sąsiedztwie III Kampusu można w końcu różnie wykorzystać.



Bez komentarza (widok na łąki od ul. Skotnickiej).
Fot. A. Amirowicz

ODWIEDŹ I PRZECZYTAJ

Oficjalna strona projektu MacMan

Więcej na temat modraszków:
Drapieżniki i „kukułki”
Modraszki
Modraszek telejus
Motyle „kukułki”


KONTAKT
Zakład Ekologii Behawioralnej
Instytut Nauk o Środowisku
Uniwersytet Jagielloński
ul. Gronostajowa 7
30-387 Kraków
(tel.: 664 51 27)
e-mail: amir@eko.uj.edu.pl

Opracowanie:
Anna Amirowicz


Powrót